درمان واریکوسل همیشه به عمل جراحی نیاز ندارد. اگر اتساع رگ‌های اطراف بیضه بدون درد، کاهش حجم بیضه یا مشکل باروری باشد، در بسیاری از افراد پیگیری و معاینه دوره‌ای کافی است. اما درد مداوم، اختلال بعضی شاخص‌های آزمایش اسپرم همراه با ناباروری یا تأثیر واریکوسل بر رشد بیضه در نوجوانان می‌تواند ضرورت مداخله را مطرح کند. جراحی میکروسکوپی، لاپاراسکوپی و آمبولیزاسیون از روش‌های درمانی هستند که بر اساس وضعیت بیمار انتخاب می‌شوند. دکتر بهروز فتاحی، متخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری (اورولوژی)، می‌تواند در ارزیابی شرایط درمان واریکوسل و انتخاب مسیر مناسب بر پایه معاینه و آزمایش‌ها نقش داشته باشد.
واریکوسل چیست و چه علائمی دارد؟
واریکوسل به گشادشدن غیرطبیعی سیاهرگ‌های شبکه اطراف بیضه گفته می‌شود و اغلب در سمت چپ دیده می‌شود. اختلال جریان برگشتی خون در این رگ‌ها می‌تواند دمای محیط بیضه را افزایش دهد و در بعضی افراد بر عملکرد تولید اسپرم اثر بگذارد. بااین‌حال، بسیاری از مردان مبتلا به واریکوسل هیچ نشانه آزاردهنده‌ای ندارند و هرگز دچار ناباروری نمی‌شوند.
درد مبهم یا احساس سنگینی در کیسه بیضه که با ایستادن طولانی یا فعالیت بیشتر می‌شود و با درازکشیدن کاهش می‌یابد، از نشانه‌های احتمالی است. بعضی افراد نیز رگ‌های برجسته بالای بیضه را لمس می‌کنند. وجود درد یا توده به‌تنهایی تشخیص واریکوسل را قطعی نمی‌کند و علت‌های دیگر باید بررسی شوند.
برای کسب اطلاعات بیشتر فرم زیر را پر کنید:
آیا همه افراد مبتلا به واریکوسل به درمان نیاز دارند؟
خیر؛ تصمیم به درمان فقط بر اساس دیدن رگ گشادشده در سونوگرافی گرفته نمی‌شود. واریکوسل بالینی در معاینه قابل لمس است، اما واریکوسل تحت‌بالینی فقط با تصویربرداری مشخص می‌شود. در مردانی که برای ناباروری ارزیابی می‌شوند، راهنماهای تخصصی جراحی واریکوسل تحت‌بالینی را توصیه نمی‌کنند.
اگر فرد درد ندارد، حجم بیضه طبیعی است و ارزیابی باروری مشکلی نشان نمی‌دهد، مراقبت و پیگیری می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد. در مقابل، برای زوجی که قصد بارداری دارند، واریکوسل قابل لمس همراه با ناباروری و نتایج غیرطبیعی آزمایش اسپرم از شرایطی است که باید درباره فواید و محدودیت‌های جراحی گفت‌وگو شود. وضعیت باروری هر دو شریک نیز در تصمیم نهایی اهمیت دارد.
واریکوسل چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص با گرفتن شرح حال و معاینه در وضعیت ایستاده و خوابیده آغاز می‌شود. هنگام معاینه، پزشک گاهی از فرد می‌خواهد نفس را نگه دارد و به شکم فشار وارد کند تا رگ‌های گشادشده بهتر مشخص شوند. این کار «مانور والسالوا» نام دارد. سونوگرافی داپلر در شرایطی که معاینه کافی نیست یا لازم است مشکل دیگری رد شود، به تشخیص کمک می‌کند.
اگر دلیل مراجعه ناباروری باشد، آزمایش مایع منی برای بررسی تعداد، حرکت و سایر ویژگی‌های اسپرم اهمیت دارد. بسته به یافته‌ها، بررسی هورمون‌ها، اندازه بیضه‌ها و عوامل دیگر ناباروری نیز انجام می‌شود. در جلسه ارزیابی دکتر بهروز فتاحی، نتایج آزمایش‌ها باید در کنار معاینه تفسیر شوند؛ وجود یک عدد غیرطبیعی به‌تنهایی مجوز جراحی نیست.
روش‌های درمان واریکوسل
در ادامه انواع روش‌های درمانی را به شما خواهیم گفت:
درمان بدون جراحی و کنترل درد
برای واریکوسل خفیف و بدون اختلال عملکرد، معمولاً درمان تهاجمی لازم نیست. استفاده از لباس زیر نگهدارنده، محدودکردن فعالیت‌هایی که درد را بیشتر می‌کنند و مصرف مسکن مناسب با نظر پزشک می‌تواند ناراحتی خفیف را کاهش دهد. این اقدامات رگ گشادشده را از بین نمی‌برند و جای درمان علت زمینه‌ای ناباروری را نمی‌گیرند.
هیچ قرص یا مکملی به‌عنوان درمان قطعی واریکوسل اثبات نشده است. مصرف خودسرانه داروهای هورمونی یا مکمل‌های تبلیغاتی برای «بازکردن رگ» و «درمان صددرصدی واریکوسل» توصیه نمی‌شود. اگر درد با مراقبت ساده ادامه پیدا کند، ابتدا باید روشن شود منشأ درد واقعاً واریکوسل است؛ زیرا جراحی همیشه درد بیضه را برطرف نمی‌کند.
جراحی میکروسکوپی واریکوسل
در واریکوسلکتومی میکروسکوپی، جراح معمولاً از طریق برشی کوچک در ناحیه کشاله ران به رگ‌های هدف دسترسی پیدا می‌کند. استفاده از بزرگ‌نمایی به شناسایی رگ‌های گشادشده و حفظ ساختارهای مهمی مانند سرخرگ بیضه و عروق لنفاوی کمک می‌کند. سپس مسیر رگ‌های غیرطبیعی بسته می‌شود تا خون از مسیرهای سالم‌تر بازگردد.
چرا جراحی واریکوسل باید با میکروسکوپ انجام بشه؟
این روش در بسیاری از مراکز به‌دلیل میزان پایین‌تر عود و برخی عوارض نسبت به رویکردهای غیرمیکروسکوپی ترجیح داده می‌شود؛ بااین‌حال، انتخاب آن به شرایط فرد، تجربه جراح و امکانات مرکز بستگی دارد. دکتر بهروز فتاحی در اطلاعات حرفه‌ای منتشرشده، جراحی میکروسرجری واریکوسل را از حوزه‌های فعالیت خود ذکر کرده‌اند. انتخاب واقعی روش باید پس از معاینه و تأیید شرایط فعلی انجام شود.
جراحی لاپاراسکوپی واریکوسل
در لاپاراسکوپی، جراح از طریق چند برش کوچک شکمی و با کمک دوربین، رگ‌های مربوط را مسدود می‌کند. این روش با جراحی میکروسکوپی کشاله ران تفاوت دارد و احتمال عوارض داخل شکمی و تجمع مایع اطراف بیضه در ارزیابی انتخاب روش اهمیت دارد. لاپاراسکوپی برای همه افراد انتخاب اول نیست و باید مزایا و محدودیت‌های آن بررسی شوند.
آمبولیزاسیون واریکوسل
آمبولیزاسیون یک روش کم‌تهاجمی است که متخصص رادیولوژی مداخله‌ای آن را انجام می‌دهد. در این روش، لوله باریکی از راه رگ وارد می‌شود و با استفاده از کویل یا مواد مخصوص، جریان خون رگ مشکل‌دار مسدود می‌شود. معمولاً برش جراحی روی کشاله ران برای بستن رگ لازم نیست، اما دسترسی به مسیر رگ و شرایط فرد تعیین می‌کند که این روش قابل اجرا باشد یا خیر.
آمبولیزاسیون می‌تواند دوران بازگشت کوتاه‌تری به فعالیت داشته باشد، ولی با خطراتی مانند حساسیت به ماده حاجب، عود یا نیاز به اقدام دوباره همراه است. انتخاب میان آمبولیزاسیون و جراحی باید بر اساس هدف درمان، سابقه عمل قبلی و ویژگی‌های رگ‌ها انجام شود.
آیا درمان واریکوسل باعث بهبود ناباروری می‌شود؟
واریکوسل در برخی مردان با کاهش کیفیت اسپرم ارتباط دارد و اصلاح واریکوسل بالینی می‌تواند در بیماران منتخب شاخص‌های آزمایش اسپرم و احتمال بارداری را بهبود دهد. بااین‌حال، همه مردان مبتلا نابارور نیستند و جراحی نیز بارداری طبیعی را تضمین نمی‌کند. سن و وضعیت باروری شریک زندگی، علت‌های دیگر ناباروری و شدت اختلال اسپرم در تصمیم برای درمان مؤثر هستند.
اگر آزمایش مایع منی طبیعی باشد یا واریکوسل فقط در سونوگرافی دیده شود، سود باروریِ جراحی معمولاً به اندازه‌ای نیست که درمان روتین توصیه شود. در نبود اسپرم در مایع منی نیز شواهد درباره فایده اصلاح واریکوسل پیش از روش‌های کمک‌باروری قطعی نیست و تصمیم باید فردی گرفته شود. این تفاوت‌ها مانع انتخاب درمان غیرضروری و تأخیر در بررسی سایر علت‌های ناباروری می‌شوند.
جهت دریافت مشاوره و ارتباط با دکتر بهروز فتاحی، متخصص جراحی کلیه و مجاری ادراری تناسلی (ارولوژیست)، از طریق دکمه زیر با ایشان تماس بگیرید.
مراقبت‌ها و دوران نقاهت بعد از عمل واریکوسل
پس از واریکوسلکتومی، درد خفیف، کبودی یا تورم محدود در محل برش و اطراف بیضه برای مدتی قابل انتظار است. بسیاری از بیماران پس از جراحی معمول می‌توانند حدود یک هفته بعد به فعالیت شغلی سبک برگردند، اما شروع ورزش سنگین معمولاً دیرتر انجام می‌شود. زمان دقیق به نوع عمل، وضعیت زخم و دستور جراح بستگی دارد.
تمیز و خشک نگه‌داشتن زخم طبق دستور، استفاده از لباس زیر نگهدارنده در صورت تجویز، مصرف دقیق داروها و خودداری از بلندکردن بار سنگین تا زمان مجاز به ترمیم کمک می‌کند. درباره زمان بازگشت به رابطه جنسی، ورزش و رانندگی باید با تیم جراحی هماهنگ شود. تب، خونریزی ادامه‌دار، تورم فزاینده یا ترشح چرکی نیاز به ارزیابی فوری دارد.
اگر هدف عمل بهبود باروری باشد، نتیجه را نباید با آزمایش اسپرم چند روز بعد از جراحی قضاوت کرد. معمولاً نخستین ارزیابی معنی‌دار آزمایش مایع منی حدود سه ماه پس از درمان انجام می‌شود و گاهی پیگیری‌های بعدی تا چند ماه ادامه می‌یابد. در صورت نبود بهبود مورد انتظار، وضعیت زوج باید دوباره بررسی شود.
عوارض احتمالی درمان واریکوسل
با وجود ایمن‌بودن نسبی روش‌های شناخته‌شده، هر مداخله‌ای خطر دارد. عود واریکوسل، عفونت زخم، خونریزی یا تجمع خون، درد پایدار و هیدروسل یا جمع‌شدن مایع اطراف بیضه از عوارض احتمالی هستند. آسیب سرخرگ بیضه نیز هرچند نادر است، اهمیت بالینی دارد. احتمال این عوارض با نوع روش و شرایط بیمار تغییر می‌کند.
در جراحی‌ای که فقط برای درد انجام می‌شود، احتمال باقی‌ماندن یا حتی تغییر کیفیت درد باید پیش از عمل توضیح داده شود. همچنین درد ناگهانی و شدید بیضه، به‌ویژه همراه با تهوع، یک وضعیت اورژانسی است و نباید به واریکوسل نسبت داده شود؛ پیچ‌خوردگی بیضه از علت‌های خطرناکی است که به اقدام فوری نیاز دارد.
بررسی و درمان واریکوسل با دکتر بهروز فتاحی
دکتر بهروز فتاحی به عنوان متخصص جراحی کلیه، مجاری ادراری و تناسلی (اورولوژی) در تهران فعالیت دارند و درمان مشکلات باروری مردان و جراحی میکروسکوپی واریکوسل از حوزه‌های درج‌شده در اطلاعات حرفه‌ای ایشان است. برای مراجعه به ایشان، بهتر است آزمایش‌های قبلی، سونوگرافی انجام‌شده و فهرست داروهای مصرفی را همراه داشته باشید.
در معاینه و مشاوره، می‌توانید از دکتر بهروز فتاحی درباره قابل لمس بودن واریکوسل، ضرورت جراحی، گزینه‌های درمان بدون عمل، احتمال بهبود آزمایش اسپرم و برنامه پیگیری سؤال کنید. تصمیم مناسب باید متناسب با علائم، یافته‌های معاینه و هدف درمان تعیین شود؛ صرف دیدن «درجه واریکوسل» در برگه سونوگرافی دلیل کافی برای عمل نیست. برای استعلام نوبت، روش جراحی قابل ارائه و هزینه‌ها، اطلاعات بهروز مطب را بررسی کنید.
سؤالات متداول درباره درمان واریکوسل
اگر واریکوسل بدون درد و اختلال عملکرد باشد، ممکن است فقط به پیگیری نیاز داشته باشد. اما لباس زیر نگهدارنده یا مسکن رگ گشادشده را برطرف نمی‌کند.
خیر؛ درجه بالاتر به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. درد، اندازه بیضه، نتیجه آزمایش اسپرم و برنامه باروری باید همراه معاینه بررسی شوند.
معمولاً ارزیابی اول حدود سه ماه پس از عمل انجام می‌شود تا فرصت کافی برای چرخه تولید اسپرم وجود داشته باشد. زمان پیگیری‌های بعدی را پزشک بر اساس نتایج تعیین می‌کند.
در بسیاری از مواردی که جراحی لازم است، واریکوسلکتومی میکروسکوپی به‌دلیل عوارض و عود کمتر ترجیح داده می‌شود. بااین‌حال، انتخاب نهایی میان جراحی و آمبولیزاسیون به شرایط هر فرد بستگی دارد.
خیر؛ جراحی در بعضی مردان دارای واریکوسل بالینی و آزمایش اسپرم غیرطبیعی به بهبود باروری کمک می‌کند، اما عوامل دیگر زوج بر بارداری اثر می‌گذارند.
جمع‌بندی
درمان واریکوسل باید متناسب با وضعیت واقعی بیضه‌ها، شدت علائم و برنامه باروری انتخاب شود. برای بسیاری از مبتلایان، پیگیری کافی است؛ در افراد منتخب، جراحی میکروسکوپی یا آمبولیزاسیون می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر درباره لزوم عمل، نتایج آزمایش اسپرم یا درد طولانی‌مدت تردید دارید، می‌توانید برای بررسی تخصصی و دریافت برنامه درمان شخصی با مطب دکتر بهروز فتاحی هماهنگ کنید.
